YOUR DENTAL BLOG

Γιατί η οδοντιατρική γνώση χαρίζεται απλόχερα!



Η έναρξη της νέας σχολικής χρονιάς και η επιστροφή στα θρανία αποτελεί ουσιαστικά το τέλος μιας μακράς περιόδου καλοκαιρινών διακοπών και καθημερινής ανεμελιάς για τους μικρούς μας φίλους. Τόσο οι υποχρεώσεις του σχολικού προγράμματος όσο και αυτές των εξωσχολικών δραστηριοτήτων είναι οι βασικές προτεραιότητες για τα παιδιά όλων των ηλικιών και τους γονείς τους και το τελευταίο πράγμα που… περνά από το μυαλό πλέον όλων είναι η ευαίσθητη στοματική υγεία.

Παιδιά και Υγιή Δόντια: Δύο έννοιες αντίθετες…..
Αποτελεί δυσάρεστο γεγονός πως τα οδοντιατρικά προβλήματα είναι αρκετά διαδεδομένα στα παιδιά καθώς δεν είναι συνηθισμένα και εκπαιδευμένα να φροντίζουν με συνέπεια και με ορθό τρόπο την στοματική κοιλότητα τους ενώ παράλληλα η αλόγιστη κατανάλωση γλυκών δυσχεραίνει την κατάσταση της στοματικής υγείας. Σχετικές έρευνες στις Ηνωμένες Πολιτείες έδειξαν πως το 40% των παιδιών που πηγαίνουν στο νηπιαγωγείο παρουσιάζουν τερηδονικές βλάβες  ενώ για τα παιδιά που μόλις έχουν εγγραφεί στην πρώτη τάξη του Δημοτικού, το ποσοστό ανεβαίνει στο 50%. Σύμφωνα με την Ελληνική Οδοντιατρική Ομοσπονδία, πάνω από τα δύο τρίτα των παιδιών στην χώρα μας αποκτούν τουλάχιστον μια τερηδονική βλάβη πριν την ηλικία των 12 ετών, σχεδόν το 80% αυτών έχουν μια μέτρια ως κακή στοματική υγιεινή ενώ, ανεξάρτητα από το παράγοντα της ηλικίας, περίπου το 60% των Ελλήνων ασθενών δεν επισκέπτεται τον οδοντίατρο αν δεν έχει εκδηλωθεί ήδη επίμονος οδοντικός πόνος ή άλλα προβλήματα όπως αποστήματα και κατάγματα δοντιών, δυσκολία μάσησης ή ακόμα και απώλεια μόνιμων δοντιών.

Σεπτέμβριος = Σχολείο + Οδοντίατρος !
Έχει αποδειχθεί πως τα ποικίλα οδοντιατρικά προβλήματα των παιδιών όπως οι τερηδονικές βλάβες και η ουλίτιδα είναι σε θέση να επηρεάσουν αρνητικά τις σχολικές επιδόσεις τους. Πρόσφατη έρευνα της Αμερικανικής Οδοντιατρικής Εταιρείας (ADA) υποστηρίζει πως ένα μικρό παιδί με χρόνιο πόνο σε ένα ή περισσότερα δόντια μπορεί να δυσκολεύεται στην τροφή, την ομιλία, την συγκέντρωση και στην παρακολούθηση των μαθημάτων λόγω του πόνου, να μοιάζει αγχωμένο και κουρασμένο λόγω της ταλαιπωρίας ή ακόμα να απουσιάζει από τις υποχρεώσεις του λόγω της κατάστασης του. Για αυτό τον λόγο κρίνεται απαραίτητη η διατήρηση της καλής στοματικής υγιεινής και ο περιοδικός οδοντιατρικός έλεγχος πριν από την έναρξη του σχολικού έτους.

Ο πυλώνας γύρω από τον οποίο κινείται η επίσκεψη στον οδοντίατρο για τους μικρούς μας φίλους δεν είναι άλλος από την πρόληψη των τερηδονικών βλαβών τόσο μέσω της τοποθέτησης Sealants στις μασητικές επιφάνειες των οπίσθιων μόνιμων δοντιών όσο και με την διαδικασία της Φθορίωσης και την τοπική εφαρμογή φθορίου και τον ενδελεχή έλεγχο της υγείας των ούλων, καθώς σε αυτές τις ηλικίες οι αυξανόμενες ορμονικές μεταβολές έχουν αντίκτυπο σε αυτά με την εμφάνιση ουλίτιδας. Παράλληλα, αν το παιδί βρίσκεται ηλικιακά στην έναρξη του Δημοτικού, κρίνεται κατάλληλη η στιγμή και για την πρώτη ορθοδοντική αξιολόγηση για την έγκαιρη διάγνωση μελλοντικών σοβαρών ορθοδοντικών ανωμαλιών και την αρτιότερη θεραπεία αυτών.

Η έναρξη της σχολικής χρονιάς συνοδεύεται και από την έναρξη των αθλητικών δραστηριοτήτων για αρκετούς μικρούς μαθητές και η ευσυνείδητη προστασία των δοντιών, των μαλακών ιστών και των γνάθων από τυχόν τραυματισμούς εκδηλώνεται από την χρήση ενός στοματικού εξατομικευμένου προστατευτικού νάρθηκα, τον οποίο ο οδοντίατρος κατασκευάζει κατά την προληπτική αυτή επίσκεψη. Τέλος, πριν περάσουν την εξώπορτα του οδοντιατρείου γονείς και παιδιά, δεν θα μπορούσαν να λείψουν φυσικά οι απαραίτητες οδηγίες για τον ορθό και τακτικό τρόπο βουρτσίσματος και χρήσιμες συμβουλές για μια σωστή στοματική φροντίδα όπως είναι οι διατροφικές συνήθειες. Είναι κομβικής σημασίας η επαναδραστηριοποίηση των παιδιών στο θέμα της στοματικής υγείας και η μύηση τους από αυτές τις μικρές ηλικίες σε έναν υγιή τρόπο ζωής που θα τους διασφαλίσει για πάντα ένα όμορφο χαμόγελο.



Η Οδοντική Υπερευαισθησία αποτελεί ένα φαινόμενο κατά το οποίο προκαλείται έντονος και διαπεραστικός πόνος σε ένα ή περισσότερα δόντια του στόματος μας μετά την επίδραση και την επαφή ενός ψυχρού, θερμού ή γλυκού ερεθίσματος με αυτά. Πολλές φορές μάλιστα, σε πιο σοβαρές καταστάσεις, είναι σύνηθες να εκδηλώνεται πόνος ακόμα και με την εισπνοή κρύου αέρα από το στόμα.

Η ευαισθησία στην περιοχή του αυχένα του δοντιού, στα όρια δηλαδή των ούλων, εκεί όπου συναντώνται η μύλη του δοντιού με την ρίζα, ονομάζεται Αυχενική Ευαισθησία.

Η κυριότερη αιτία της οδοντικής υπερευαισθησίας βρίσκεται στην έκθεση της οδοντίνης σε εξωτερικά ερεθίσματα. Η οδοντίνη αποτελεί ένα σκληρό στρώμα οδοντικού ιστού που περιβάλλει τον πολφό, βρισκόμενη ανάμεσα σε αυτόν και την αδαμαντίνη. Ιστολογικά, η οδοντίνη χαρακτηρίζεται από ένα δίκτυο μικροσωληνίσκων που εκτείνονται από τον οδοντικό πολφό ως την αδαμαντίνη. Στο εσωτερικό αυτών των οδοντοσωληναρίων υπάρχει υγρό και νευρικές απολήξεις του πολφού και όταν, για τον οποιοδήποτε λόγο, χαθεί το εξωτερικό προστατευτικό στρώμα του σμάλτου, η οδοντίνη και τα οδοντινικά σωληνάρια με το περιεχόμενό τους βρίσκονται εκτεθειμένα στο εξωτερικό περιβάλλον και τα ερεθίσματα του.
Πολλές θεωρίες έχουν προσπαθήσει να ερμηνεύσουν την εκδήλωση πόνου στα εκτεθειμένα δόντια, με την πλέον αποδεκτή να κάνει λόγο για τις ωσμωτικές κινήσεις του υγρού των οδοντοσωληναρίων κατά την μεταβολής της θερμοκρασίας του εξωτερικού περιβάλλοντος (θερμό/ψυχρό) ή την επαφή με όξινο/γλυκό ερέθισμα. Οι κινήσεις αυτές δημιουργούν τάσεις στις απολήξεις των νεύρων, γεγονός που μεταφράζεται ως μήνυμα πόνου προς το κεντρικό νευρικό σύστημα μας.

Οι πιο συχνές αιτίες οδοντικής υπερευαισθησίας θεωρούνται οι εξής:
Αποτριβή του δοντιού λόγω λανθασμένου τρόπου βουρτσίσματος (υπερβολική δύναμη ή χρήση πολύ σκληρής οδοντόβουρτσας, σε συνδυασμό με έντονες οριζόντιες κινήσεις) που οδηγεί σε υφίζηση των ούλων και έκθεση της οδοντίνης των ριζών.
Η ουλική υφίζηση και η περιοδοντίτιδα οδηγούν σταδιακά σε έκθεση των ριζών και αποκάλυψη τμημάτων του δοντιού όπου η οδοντίνη καλύπτεται από ένα λεπτό στρώμα οστείνης, η οποία ωστόσο φθείρεται εύκολα.
Βρυγμός (σφίξιμο και τρίξιμο των δοντιών) που οδηγούν σε σημαντική φθορά της αδαμαντίνης
Διαβρώσεις των δοντιών εξαιτίας μιας διατροφής με όξινο PH και από χημικούς παράγοντες.
Τερηδονικές βλάβες που παραδοσιακά αποδομούν την αδαμαντίνη και σταδιακά φθάνουν μέχρι την οδοντίνη, εκθέτοντας την πλέον στο εξωτερικό στοματικό περιβάλλον.
Ράγισμα  (Crack) ή σπάσιμο κάποιου δοντιού το οποίο φθάνει μέχρι την δομή της οδοντίνης και επιτρέπει την μετάδοση εξωτερικών ερεθισμάτων στις νευρικές απολήξεις των οδοντοσωληναρίων.
Λεύκανση δοντιών, καθώς η συχνή και αλόγιστη χρήση λευκαντικών παραγόντων χωρίς την καθοδήγηση του οδοντιάτρου μπορεί να οδηγήσει σε μηχανικές αποτριβές και χημικές διαβρώσεις των δοντιών.

Για την αποφυγή του ενοχλητικού φαινομένου των ευαίσθητων δοντιών συνίσταται:
Η διατήρηση της καλής στοματικής υγιεινής για την πρόληψη των τερηδονικών βλαβών και της ουλικής υφίζησης.
Η χρήση μαλακής οδοντόβουρτσας και ένας ορθός τρόπος βουρτσίσματος, χωρίς έντονες οριζόντιες κινήσεις.
Η αποφυγή κατανάλωσης όξινων τροφών και ποτών όπως είναι π.χ. τα αναψυκτικά για την μείωση του κινδύνου οδοντικών διαβρώσεων. Είναι σημαντικό να μην βουρτσίζετε αμέσως τα δόντια μετά την κατανάλωση ανάλογων προϊόντων γιατί προκαλείται μεγαλύτερη απώλεια μεταλλικών αλάτων από την αδαμαντίνη αλλά να περιμένετε λίγη ώρα ούτως ώστε να αποκατασταθεί το PH του στόματος.
Ιδιαίτερη προσοχή στην λεύκανση δοντιών, καθώς πρέπει να αποφεύγεται η χρήση λευκαντικών οδοντόκρεμων με υψηλό δείκτη αποτριβής για μεγάλο χρονικό διάστημα. Αν επιθυμείτε χημική λεύκανση στο οδοντιατρείο, συμβουλευτείτε πρωτίστως τον οδοντίατρό σας.

Καθώς η αδαμαντίνη έχει καταστραφεί και η οδοντίνη έχει αποκαλυφθεί, η βλάβη πλέον δεν είναι αναστρέψιμη και δεν υπάρχει δυστυχώς κάποιος φυσικός τρόπος θεραπείας. Ωστόσο, η οδοντική ευαισθησία μπορεί να θεραπευτεί μέσω των προσθετικών αποκαταστάσεων των προβληματικών δοντιών ή ακόμα και με μέσα ανακούφισης των συμπτωμάτων και εξουδετέρωσης του πόνου.
Ο πιο απλός τρόπος αντιμετώπισης είναι η χρήση ειδικών οδοντόκρεμων κατά της οδοντικής ευαισθησίας. Η εξουδετέρωση του πόνου που προκαλείται λαμβάνει χώρα είτε μέσω της παρεμπόδισης του ερεθίσματος του πόνου προς το κεντρικό νευρικό σύστημα μέσω συστατικών όπως είναι το νιτρικό κάλιο είτε “σφραγίζοντας” τα οδοντινικά σωληνάρια με ουσίες όπως το χλωριούχο στρόντιο.
Άλλος συχνός τρόπος αντιμετώπισης της ευαισθησίας των δοντιών θεωρείται η φθορίωση με σκευάσματα υψηλής συγκέντρωσης φθορίου. Η εναπόθεση φθοριοαπατίτη στην επιφάνεια της εκτεθειμένης οδοντίνης και το κλείσιμο των οδοντινικών σωληναρίων γίνεται με ειδικά gel ή βερνίκια φθορίου στον χώρο του οδοντιατρείου.
Κατά την περίπτωση που η βλάβη της οδοντινικής έκθεσης είναι εκτενής, χρησιμοποιούνται σύνθετες ρητίνες για την κάλυψη και το κλείσιμο των πόρων της οδοντίνης, εμποδίζοντας την επικοινωνία των νευρικών απολήξεων με το εξωτερικό στοματικό περιβάλλον και αποκαθιστώντας παράλληλα την απώλεια οδοντικής ουσίας. Όταν τα επίπεδα τερηδονισμού ή βρυγμού είναι υψηλά, η σημαντική απώλεια οδοντικής ουσίας μπορεί να γίνει μέσω μιας προσθετικής εργασίας όπως είναι οι στεφάνες.



Η φθορίωση αποτελεί μια οδοντιατρική θεραπεία που αποσκοπεί στην προστασία των δοντιών από την τερηδονική βλάβη μέσω της τοπικής εφαρμογής φθορίου στην επιφάνεια τους. Η θεραπευτική αυτή διαδικασία λαμβάνει χώρα κυρίως κατά την παιδική ηλικία αλλά εφαρμόζεται και σε ενήλικες με απώτερο στόχο την προληπτική ενίσχυση της αντοχής των δοντιών ενάντια στην τερηδόνα όπως επίσης και την θεραπεία-αναστροφή των αρχόμενων τερηδόνων.

Πως ακριβώς η φθορίωση προστατεύει τα δόντια μας;
To φθόριο ( fluoride, χημικό σύμβολο F) μπορεί να χαρακτηριστεί ως ο πιο σημαντικός σύμμαχος που διαθέτουμε στην αντιμετώπιση της τερηδονικής βλάβης. Το φθόριο ενισχύει την δομή του σμάλτου με αποτέλεσμα αυτό να γίνεται πιο ανθεκτικό στα παραγόμενα από την οδοντική μικροβιακή πλάκα οξέα.

Κατά την δημιουργία όξινου περιβάλλοντος στην στοματική κοιλότητα, μεταλλικά στοιχεία με κύριο το ασβέστιο ελευθερώνονται από την αδαμαντίνη των δοντιών προς το εξωτερικό περιβάλλον (απασβεστίωση). Με την αποκατάσταση του στοματικού PH, εκκινεί η αντίστροφη διαδικασία επαναπρόσληψης του ασβεστίου στα δόντια (επανασβεστίωση), με την κυκλική αυτή διαδικασία να διαδραματίζεται σε συνεχή βάση στο στόμα μας. Όπως είναι απόλυτα λογικό, όταν αμελείται η στοματική υγιεινή και δεν υπάρχει μια ισορροπημένη σε σάκχαρα διατροφή, η απασβεστίωση υπερισχύει, με την αδαμαντίνη να γίνεται αδύναμη και εν τέλει να καταστρέφεται, οδηγώντας στην εμφάνιση τερηδόνων.

Η φθορίωση των δοντιών και η συστημική λήψη φθορίου έχουν προστατευτικό χαρακτήρα ως εξής:
– Η συγκέντρωση των μεταλλικών αλάτων γύρω από τις οδοντικές επιφάνειες αυξάνεται με αποτέλεσμα την μείωση του ρυθμού της απασβεστίωσης και την αύξηση του ρυθμού της επανασβεστίωσης.
– Κατά την διαδικασία της επαναμετάλλωσης, υποκαθίσταται μια ποσότητα χαμένου ασβεστίου από τον οδοντικό ιστό με φθόριο. Έτσι δημιουργείται μια χημική ουσία ονόματι Φθοριοαπατίτης που θεωρείται πιο ισχυρή ενάντια στα οξέα και σκληρή από την φυσιολογική αδαμαντινική ουσία του Υδροξυαπατίτη.
-Κατά την τοπική εφαρμογή φθορίου στην επιφάνεια των δοντιών, σχηματίζεται φθοριούχο ασβέστιο, το οποίο απελευθερώνει σταδιακά ιόντα ασβεστίου και φθορίου, προστατεύοντας τα δόντια από τα οξέα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Παράλληλα, σφραγίζουν εκτεθειμένα οδοντικά σωληνάρια της οδοντίνης, μειώνοντας τα συμπτώματα της υπερευαισθησίας.
-Το φθόριο χαρακτηρίζεται από μια ελαφρά αντιμικροβιακή δράση που συμβάλλει στην μείωση της ανάπτυξης της οδοντικής μικροβιακής πλάκας.

Προϊόντα φθορίου, εκτός της προληπτικής δράσης της τοπικής φθορίωσης, μπορούν να χρησιμοποιηθούν και για την θεραπεία των αρχόμενων τερηδόνων (White Spots) στις οποίες δεν έχει δημιουργηθεί ακόμη τερηδονική κοιλότητα παρά μόνο μια τοπική απώλεια μεταλλικών αλάτων, εμφανής μέσω λευκών κηλίδων στο σμάλτο. Εδώ η φθορίωση θα παρέχει την απαραίτητη συγκέντρωση φθορίου για να βοηθήσει την αδαμαντίνη, σύμφωνα με τα όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω.

Πότε χρειαζόμαστε την Φθορίωση των Δοντιών;
Η φθορίωση κατά κύριο λόγο είναι μια θεραπεία που απευθύνεται σε ασθενείς μικρών ηλικιών για την προστασία των ευαίσθητων δοντιών τους.. Ιδιαίτερα μπορεί να φανεί χρήσιμη ως θεραπεία στις ηλικίες 6-15, την χρονική περίοδο που σχηματίζονται και ανατέλλουν τα μόνιμα δόντια ενός παιδιού.

Ωστόσο, μπορεί να εφαρμοστεί και σε ενήλικες οι οποίοι ταλαιπωρούνται από υψηλά ποσοστά τερηδονισμού και υπερευαισθησίας στα δόντια. Πιο συνηθισμένη είναι η περίπτωση με εκτεθειμένα αυχενικά τμήματα των ριζών λόγω υφίζησης των ούλων. Εξαιτίας της κάλυψης της ρίζας του δοντιού από οστεΐνη και όχι από αδαμαντίνη, αυτή είναι πιο επιρρεπής σε τερηδονισμό και σε οποιεσδήποτε αποτριβές που προκαλούν υπερευαισθησία. Η τοπική φθορίωση σε εκείνα τα σημεία θα μειώσει τα συμπτώματα και τον κίνδυνο εμφάνισης τερηδονικής αυχενικής βλάβης.

Πως γίνεται η Φθορίωση των Δοντιών;
Η κλασική μέθοδος στους μικρούς ηλικιακά ασθενείς, όπου ζητούμενη είναι η ανάγκη φθορίωσης όλων των παιδικών δοντιών, χαρακτηρίζεται από την χρήση ειδικών δισκαρίων μιας χρήσης, στα οποία τοποθετείται ένα ειδικό φθοριούχο gel με υψηλή συγκέντρωση φθορίου. Τα δισκάρια αυτά εφαρμόζονται τόσο στην άνω όσο και στην κάτω γνάθο και παραμένουν στο στόμα για λίγα λεπτά. Για την καλύτερη δυνατή ανοχή των μικρών ασθενών στην διαδικασία αυτή, τα προϊόντα αυτά συναντώνται με μια τεράστια ποικιλία γεύσεων όπως είναι τα φρούτα ή η σοκολάτα. Η ανώδυνη αυτή θεραπευτική μέθοδος προστατεύει σε μεγάλο βαθμό τα δόντια και συνίσταται να γίνεται κάθε 4-6 μήνες, ανάλογα την κατάσταση της στοματικής υγείας του κάθε παιδιού.

Σε περιπτώσεις ενήλικων ασθενών ή παιδιών όπου υπάρχει η ανάγκη μιας πιο εντοπισμένης εφαρμογής φθορίου σε συγκεκριμένα δόντια λόγω π.χ. αυχενικής υπερευαισθησίας, χρησιμοποιείται η μέθοδος φθορίωσης με ειδικά βερνίκια φθορίου, τα οποία επαλείφονται προσεχτικά με την χρήση ειδικού πινέλου στην οδοντική επιφάνεια, με τα αποτελέσματα να θεωρούνται άμεσα εμφανή.

Παράλληλα, είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε ότι μπορούμε να προσλάβουμε και μόνοι μας ποσότητες φθορίου με σκοπό την βελτίωση της στοματικής υγείας μας μέσω της κατανάλωσης τροφών όπως είναι τα ψάρια, η πόση φθοριωμένου νερού, η χρήση φθοριούχων οδοντόκρεμων και στοματικών διαλυμάτων όπως επίσης και οι ταμπλέτες-συμπληρώματα φθορίου.

Η φθορίωση είναι μια σχετικά οικονομική και άμεση θεραπεία και όταν εφαρμόζεται προληπτικά στις παιδικές ηλικίες, μπορεί να οδηγήσει στην μείωση του τερηδονισμού και την εξοικονόμηση περισσότερων χρημάτων για μελλοντικές δυσάρεστες οδοντιατρικές θεραπείες λόγω αμέλειας της στοματικής υγείας.



Αποτελεί νόσο των σκληρών οδοντικών ιστών, η οποία χαρακτηρίζεται από απομεταλλικοποίηση της ανόργανης δομής και αποδομή της οργανικής δομής των δοντιών. Είναι αναμφίβολα από τις πιο συχνές παθήσεις του ανθρώπινου σώματος  και από τις βασικότερες αιτίες απώλειας οδόντων.

Η εμφάνιση τερηδονικής βλάβης οφείλεται στην δράση τερηδογόνων μικροοργανισμών οι οποίοι υπάρχουν σε φυσιολογικά πλαίσια στην στοματική κοιλότητα. Ωστόσο ο συνδυασμός κακής στοματικής υγιεινής και μιας διατροφής πλούσιας σε υδατάνθρακες οδηγούν στον σχηματισμό μεγάλων μικροβιακών ομάδων στην επιφάνεια των δοντιών (οδοντική πλάκα) και αργότερα πέτρας (τρυγία) οι οποίες ζυμώνουν αυτούς τους υδατάνθρακες με αποτέλεσμα την παραγωγή οξέων. Η δράση των οξέων είναι εκείνη που θα προκαλέσει απασβέστωση και την δημιουργία της τερηδονικής κοιλότητας.

Σημειώνεται ότι η ύπαρξη τερηδογονικών μικροοργανισμών δεν αποτελεί κίνδυνο πρόκλησης της τερηδονικής νόσου. Όσο όμως απουσιάζει η κατάλληλη στοματική υγιεινή και η ισορροπημένη διατροφή σε σάκχαρα, τόσο η συνεχής αυτή τροφοδότηση των μικροοργανισμών με τα απαραίτητα συστατικά θα οδηγήσει σε αποδόμηση των υδατανθράκων, την παραγωγή οξέων και την καταστροφή των δοντιών.

Άλλοι σημαντικοί παράγοντες στην δημιουργία τερηδονικής βλάβης αποτελούν η χαμηλή ποσότητα (Ξηροστομία) και ποιότητα του σάλιου λόγω γενικών παθήσεων όπως ο Σακχαρώδης Διαβήτης, οδοντικές παθήσεις γενετικού χαρακτήρα όπως η Ατελής Αδαμαντινογένεση, ορθοδοντικές ανωμαλίες και ορθοδοντικά μηχανήματα (σιδεράκια) που δυσκολεύουν τον καθαρισμό των δοντιών, παλιές προβληματικές αποκαταστάσεις και επιβλαβείς συνήθειες καθώς και η κληρονομικότητα.

Η εμφάνιση υπερευαισθησίας σε θερμικά ερεθίσματα και ο ελαφρός αποχρωματισμός των οδοντικών ιστών αποτελούν ενδείξεις για την ύπαρξη τερηδονικής βλάβης από τον ίδιο τον ασθενή ο οποίος συνήθως δεν αντιλαμβάνεται την βλάβη παρά μόνο όταν αυτή έχει προχωρήσει στον οδοντικό πολφό.

Σε πρώτη φάση, παρατηρείται η ύπαρξη λευκών κηλίδων (White Spots) στο επίπεδο της αδαμαντίνης λόγω τοπικής μείωσης των ανόργανων συστατικών της δομής της. Η απασβέστωση αυτή θεωρείται αναστρέψιμη, αντιμετωπίζεται με συντηρητικό τρόπο και ονομάζεται Αρχόμενη Τερηδόνα.

Όταν η τερηδονική βλάβη αναπτυχθεί βαθύτερα προς την οδοντίνη, δημιουργείται τερηδονική κοιλότητα, η αντιμετώπιση της οποίας πλέον είναι παρεμβατική. Με την είσοδο της τερηδόνας στην πιο «μαλακή» οδοντίνη σε σχέση με την αδαμαντίνη, αυτή εξελίσσεται με ευκολότερο και πιο εκτενή τρόπο. Σε αυτό το στάδιο δεν δύναται η επανασβέστωση της αδαμαντίνης και της οδοντίνης, με την θεραπεία να συμβάλλει στον λεπτομερή καθαρισμό και απομάκρυνση της τερηδονισμένης ουσίας και την έμφραξη της κοιλότητας (σφράγισμα). Αν η αντιμετώπιση δεν είναι έγκαιρη, η καταστροφή του οδοντικού ιστού καταλήγει στον πολφό, είναι μόνιμη και μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε απώλεια του δοντιού.

Η πρόληψη της τερηδονικής βλάβης γίνεται πράξη μέσα από τον έλεγχο του υπάρχοντος μικροβιακού φορτίου στο στοματικό περιβάλλον. Μέσα σωστής στοματικής υγιεινής όπως το τακτικό βούρτσισμα με φθοριούχο οδοντόκρεμα, η χρήση οδοντικού νήματος σε καθημερινή βάση και η ισορροπημένη διατροφή συμβάλλουν στην διατήρηση της καλής στοματικής υγείας και την αποφυγή εμφάνισης τερηδόνας. Ιδιαίτερα για την κρίσιμη παιδική ηλικία, απαραίτητες μπορούν να θεωρηθούν η φθορίωση των δοντιών με τα κατάλληλα φθοριούχα σκευάσματα και η εφαρμογή προληπτικών εμφράξεων (sealants) στα πρώτα μόνιμα δόντια.

Κάθε τερηδονική βλάβη θεωρείται ξεχωριστή ανάλογα με την έκταση και το στάδιο της εξέλιξης, με τον οδοντίατρο να έρχεται αντιμέτωπος με διαφορετικά κλινικά πρωτόκολλα κάθε φορά. Στα πρωταρχικά στάδια της απασβεστίωσης, η φθορίωση του τερηδονισμένου δοντιού και η προληπτική έμφραξη θα οδηγήσει στην ανάσχεση της απώλειας ιόντων ασβεστίου από τον οδοντικό ιστό. Στην περίπτωσης απώλειας οδοντικής ουσίας και την δημιουργία κοιλότητας, η επεμβατική μέθοδος αντιμετώπισης με την απομάκρυνση της τερηδονισμένης ουσίας και την αποκατάσταση με σύγχρονα βιοσυμβατά υλικά είναι μονόδρομος.

Ανάλογα με την έκταση, όπως αναφέρθηκε, και το σχέδιο θεραπείας του ασθενή, η αποκατάσταση αυτή μπορεί να έχει την άμεση μορφή μιας απλής έμφραξης σύνθετης ρητίνης, μιας έμμεσης προσθετικής εργασίας από πορσελάνη ή σύνθετη ρητίνη (ένθετα-επένθετα) ή την δημιουργία μιας στεφάνης λόγω εκτεταμένης καταστροφής της δομής του δοντιού.



Παρά το γεγονός πως ο σύγχρονος τρόπος ζωής χαρακτηρίζεται από μια έντονη ψυχική και σωματική καταπόνηση, ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι ανεξαρτήτως ηλικίας επιλέγουν να ασχοληθούν με τον αθλητισμό, είτε συστηματικά είτε περιστασιακά. Κατά την διάρκεια ωστόσο αυτών των αθλητικών δραστηριοτήτων, ιδιαίτερα σε εκείνες που εμπεριέχουν σωματική επαφή, αυξάνεται και ο κίνδυνος ενός τραυματισμού του στοματογναθικού συστήματος.

Αναμφίβολα οι επιπτώσεις στην ποιοτική καθημερινή ζωή ενός ατόμου λόγω ενός τραυματισμού στην περιοχή του προσώπου δεν θεωρούνται μόνο σωματικές αλλά λαμβάνουν κοινωνικές και ψυχολογικές προεκτάσεις. Οι τραυματισμοί στην ευρύτερη περιοχή του προσώπου αποτελούν το 5% του συνόλου των τραυματισμών του σώματός μας και μπορούν να έχουν την μορφή οδοντικών καταγμάτων, νεκρώσεων, εκγομφώσεων, μετατοπίσεων των δοντιών, εμβυθίσεων των προσθίων δοντιών, μεταγενέστερων ριζικών απορροφήσεων καθώς και κακώσεων των κροταφογναθικών διαρθρώσεων (ΚΓΔ) και των γνάθων.

Κομβικής σημασίας επομένως χαρακτηρίζεται η έγκαιρη και έγκυρη πληροφόρηση των αθλητών, γονέων μικρών αθλούμενων παιδιών και αθλητικών φορέων από την οδοντιατρική κοινότητα η οποία θα επικεντρώνεται στην ορθή πρόληψη των τραυματισμών και την ανάγκη λήψης εξειδικευμένων μέτρων προστασίας όπως είναι η δημιουργία ενός αθλητικού νάρθηκα.

Τι ειναι οι αθλητικοί στοματικοί νάρθηκες;

Σύμφωνα πάντα με την επίσημη ορολογία, αθλητικός νάρθηκας μπορεί να θεωρηθεί κάθε ενδοστοματικό, κινητό μηχάνημα, κατασκευασμένο από ελαστικό υλικό με αντοχή στην παραμόρφωση, η χρήση του οποίου συμβάλλει στον περιορισμό των οδοντικών τραυματισμών, των ΚΓΔ, των οστών των δύο γνάθων και των αντίστοιχων ιστών. Παράλληλα, ο αθλητικός νάρθηκας αμβλύνει τις εξασκούμενες δυνάμεις κατά την στιγμή του ατυχήματος τόσο στην κάτω γνάθο και τις αρθρώσεις όσο και σε όλο το κρανίο με αποτέλεσμα την σημαντική μείωση των κακώσεων σε σκληρούς και μαλακούς ιστούς όπως και στον ανθρώπινο εγκέφαλο.

Με βάση την Αμερικανική Εταιρεία Δοκιμασίας Υλικών (ASTM), οι αθλητικοί στοματικοί νάρθηκες διακρίνονται σε τρεις μεγάλες κατηγορίες:

– Προκατασκευασμένοι νάρθηκες (Stock Type)
– Μερικώς προσαρμοζόμενοι νάρθηκες (Boil and bite/mouth-formed)
– Εξατομικευμένοι νάρθηκες (Custom made)

Οι δύο πρώτοι τύποι αθλητικών στοματικών ναρθήκων, επονομαζόμενοι και ως ”νάρθηκες του εμπορίου”,εξαιτίας της σημαντικά χαμηλής προστασίας, του όγκου τους καθώς και της δύσκολης εφαρμογής στα ανατομικά χαρακτηριστικά της κάθε στοματικής κοιλότητας, δεν συνηθίζονται πλέον στην αγορά και την σύγχρονη καθημερινή οδοντιατρική πράξη.

Αντιθέτως, οι εξατομικευμένοι αθλητικοί νάρθηκες κατασκευάζονται από πολυμερές υλικό στο οδοντοτεχνικό εργαστήριο μετά την λεπτομερή αποτύπωση των δοντιών στον οδοντιατρείο. Παρουσιάζουν εξαιρετική συγκράτηση στο στόμα, ελαστικότητα, αντοχή στην απόσχιση, απορρόφηση του μεγαλύτερου ποσοστού της ενέργειας που παράγεται κατά την κρούση-ατύχημα και κυρίως μια υψηλού βαθμού αποδοχή από τον αθλητή, όντας άοσμοι και με ουδέτερη γεύση, προσφέροντας ταυτοχρόνως την δυνατότητα ομιλίας, αναπνοής και κατάποσης.

Μάλιστα, για την αρτιότερη εφαρμογή του εξατομικευμένου αθλητικού στοματικού νάρθηκα, λαμβάνονται υπόψη οι ιδιαιτερότητες του αθλητή (μικτή οδοντοφυΐα, ορθοδοντική θεραπεία), της φύσης του αθλήματος καθώς και αισθητικές επιθυμίες (όπως το χρώμα του νάρθηκα, συγκεκριμένα σχέδια πάνω στον νάρθηκα κ.τ.λ.). Για την μέγιστη δυνατή προστασία, ο νάρθηκας θα πρέπει να καλύπτει και τον δεύτερο μόνιμο γομφίο της αντίστοιχης γνάθου.

Διαδικασία κατασκευής εξατομικευμένου αθλητικού στοματικού νάρθηκα

Για την δημιουργία ενός νάρθηκα, θα χρειαστούν κατά κύριο λόγο δύο επισκέψεις στο οδοντιατρείο.

Κατά το πρώτο ραντεβού, ο οδοντίατρος θα εστιάσει στο ιατρικό ιστορικό του αθλητή με πληροφορίες για τυχόντα προηγούμενα τραύματα ή διάσεισης, θα ελέγξει λεπτομερώς την στοματική κοιλότητα του, θα αναλύσει στην συγκλεισιακή σχέση και θα εξετάσει (αν υπάρχουν) τους ορθοδοντικούς ή προσθετικούς μηχανισμούς των δοντιών. Παράλληλα, θα ενημερωθεί για την φύση του αθλήματος, το είδος προπόνησης (ένταση, σωματική επαφή, συχνότητα) και τέλος θα προχωρήσει στην λήψη αποτυπωμάτων των δοντιών.

Κατά το δεύτερο ραντεβού, θα γίνει η προσαρμογή του εξατομικευμένου νάρθηκα στο στόμα, θα δοθούν οδηγίες για την ορθή χρήση του από τον αθλητή καθώς και πληροφορίες από τον οδοντίατρο για την καθημερινή καθαριότητα του νάρθηκα και την αποθήκευσή του. Αν ακολουθήσει ο αθλητής τις οδηγίες του οδοντιάτρου και πάντα με τον συχνό συστηματικό έλεγχο που πρέπει να γίνεται, ένας νάρθηκας είναι εφικτό να χρησιμοποιηθεί για αρκετές “σεζόν”!



Οι προληπτικές εμφράξεις (Sealants) ή Καλύψεις Οπών-Σχισμών αποτελούν μια θεραπευτική μέθοδο που εφαρμόζουν οι οδοντίατροι κυρίως στα παιδιά για την προστασία των δοντιών ενάντια στις τερηδονικές βλάβες. Ουσιαστικά πρόκειται για την επικάλυψη της μασητικής επιφάνειας των οπισθίων δοντιών (προγομφίων και γομφίων) με ένα λεπτό στρώμα συνθετικού υλικού ούτως ώστε αυτή να μην είναι εκτεθιμένη άμεσα στην επίδραση των μικροβίων της οδοντικής πλάκας και των παραγόμενων οξέων.

Γιατί χρειαζόμαστε τα Sealants;

Όπως γνωρίζουμε, οι οριζόντιες-μασητικές επιφάνειες των οπισθίων δοντιών δεν είναι επίπεδες αλλά παρουσιάζουν μικρές οπές, «βαθουλώματα» και σχισμές στις οποίες πολύ εύκολα μπορούν να εισχωρήσουν υπολείμματα τροφών και να αναπτυχθούν μικρόβια. Επειδή οι τρίχες μιας συμβατικής οδοντόβουρτσας δεν είναι αρκετά λεπτές για να περάσουν και να καθαρίσουν σε βάθος αυτά τα σημεία, τα μικρόβια παραμένουν εκεί και μέσω των οξέων που παράγουν, οδηγούν στον τερηδονισμό του δοντιού. Η προληπτική έμφραξη αυτών των οπών και των σχισμών ωστόσο, εξομαλύνει την μασητική επιφάνεια, αποτρέπει την συσσώρευση οδοντικής μικροβιακής πλάκας και διευκολύνει την απομάκρυνση της με ένα ορθό βούρτσισμα των δοντιών.

Κατά κύριο λόγο, η εφαρμογή των προληπτικών αυτών εμφράξεων λαμβάνει χώρα κατά την παιδική ηλικία καθώς υπάρχει υψηλός κίνδυνος τερηδονισμού λόγω αυξημένης κατανάλωσης γλυκών και αδυναμίας επίτευξης ενός σωστού σχολαστικού βουρτσίσματος και υιοθέτησης συνηθειών για μια σωστή στοματική υγιεινή. Μάλιστα, οι μόνιμοι πρώτοι γομφίοι που ανατέλλουν στην ηλικία των έξι ετών αντιμετωπίζουν κίνδυνο τερηδονικής βλάβης εώς και 90% λόγω των παραγόντων που αναφέρθηκαν και εξαιτίας του γεγονότος πως αρκετοί γονείς συγχέουν τα μόνιμα με τα νεογιλά δόντια του παιδιού, θεωρώντας λανθασμένα πως δεν χρειάζεται ιδιαίτερη φροντίδα το εν λόγω δόντι αφού θα αντικατασταθεί. Συνίσταται η τοποθέτηση sealant στους μόνιμους πρώτους γομφίους αμέσως μόλις ανατείλουν πλήρως στην ηλικία των έξι ετών καθώς και στους δεύτερους μόνιμους γομφίους που ανατέλουν στην ηλικία των δώδεκα ετών περίπου.

Οι προληπτικές εμφράξεις δύναται να χρησιμοποιηθούν και σε ενήλικες, κυρίως στα άτομα με υψηλό κίνδυνο τερηδονισμού, σε περιπτώσεις ασθενών με χρόνια ξηροστομία, γαστρο-οισοφαγική παλινδρόμηση και λήψης φαρμάκων που επηρεάζουν με βλαβερό τρόπο το σμάλτο του δοντιού.

Πως γίνεται η προληπτική αυτή έμφραξη;

Η κάλυψη οπών και σχισμών θεωρείται μια αρκετά απλή και ανώδυνη διαδικασία καθώς δεν απαιτείται τρόχισμα του δοντιού ούτε τοπική αναισθησία!
Ο οδοντίατρος καθαρίζει προσεκτικά και προετοιμάζει την μασητική επιφάνεια του δοντιού που πρόκειται να καλυφθεί ενώ στην συνέχεια τοποθετεί το εμφρακτικό υλικό (σύνθετη ρητίνη) πάνω στο δόντι ούτως ώστε αυτό να καλύψει όλες τις οπές και τις σχισμές της επιφάνειας. Η ρητίνη συγκολλάται απευθείας στον οδοντικό ιστό και πολυμερίζεται άμεσα μέσω μια συσκευής φωτοπολυμερισμού.

Τα sealants μπορούν να διατηρηθούν για πολλά χρόνια και για όσο διάστημα παραμένουν άθικτα στην μασητική επιφάνεια του δοντιού, είναι σε θέση να παρέχουν απόλυτη προστασία ενάντια στην μικροβιακή πλάκα.



Το βούρτσισμα αποτελεί με διαφορά την κυριότερη μέθοδο για την εξασφάλιση της καλής στοματικής υγιεινής στο επίπεδο τόσο των δοντιών όσο και της γλώσσας και των παρειών ανεξάρτητα από τον τύπο οδοντόβουρτσας που χρησιμοποιείται.

Βασικός στόχος του βουρτσίσματος των δοντιών δεν είναι άλλος από την απομάκρυνση της οδοντικής μικροβιακής πλάκας και των τροφικών υπολειμμάτων από το σύνολο των οδοντικών επιφανειών, τα μεσοδόντια διαστήματα, την ουλοδοντική σχισμή όπως και την γλωσσική επιφάνεια. Απώτερος σκοπός της δράσης του βουρτσίσματος είναι η προστασία από τερηδονικές βλάβες και την εμφάνιση ουλίτιδας ενώ από την άλλη πλευρά επιτυγχάνεται το αισθητικό αποτέλεσμα με την απομάκρυνση των χρωστικών και την διατήρηση του λευκού χρώματος της επιφάνειας των δοντιών.

Δυστυχώς παρατηρείται ότι η διαδικασία του βουρτσίσματος, όταν και αν αυτή πραγματοποιείται και δεν αμελείται, επικεντρώνεται στις εξωτερικές και ορατές επιφάνειες, αφήνωντας σε δεύτερη μοίρα την οπίσθια περιοχή και τα λοιπά ανατομικά στοιχεία της στοματικής κοιλότητας ενώ ο μειωμένος χρόνος βουρτσίσματος, από τα περίπου δύο λεπτά που απαιτούνται για ένα ικανοποιητικό αποτέλεσμα, επιβαρύνει την κατάσταση. Απόρροια του λανθασμένου χρονικά και ποιοτικά βουρτσίσματος χαρακτηρίζεται ο τραυματισμός των ούλων, η μελλοντική υφίζηση τους καθώς και η αποτριβή του σμάλτου με αποτέλεσμα την εκδήλωση ευαισθησίας στα θερμικά ερεθίσματα.

Πως πετυχαίνουμε ένα σωστό βούρτσισμα;

Η ορθή επιλογή της οδοντόβουρτσας θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι η…μισή δουλειά. Παλαιότερα ήταν αρκετά διαδεδομένη η λανθασμένη άποψη ότι όσο μεγαλύτερη είναι η πίεση πάνω στα δόντια κατά το βούρτσισμα τόσο πιο βαθύς καθαρισμός γίνεται ενώ η οδοντόβουρτσα θα έπρεπε να αποτελείται από σκληρές φυσικές τρίχες. Σήμερα γνωρίζουμε και πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη ότι μια οδοντόβουρτσα οφείλει να είναι κατασκευασμένη από μέτριας εώς μαλακής σκληρότητας ίνες νάιλον, με μικρό μέγεθος κεφαλής για το βούρτσισμα ακόμα και των πιο δυσπρόσιτων οπίσθιων περιοχών και παράλληλα να μην εφαρμόζουμε ιδιαίτερη πίεση ούτως ώστε να αποφύγουμε τραυματισμούς των σκληρών και μαλακών ιστών.

Πριν την χρήση της οδοντόβουρτσας, τοποθετείστε μια μικρή ποσότητα οδοντόκρεμας στη κεφαλή και αποφύγετε την διαδεδομένη συνήθεια να την βρέξετε. Σκοπός της διαδικασίας δεν είναι η δημιουργία ικανοποιητικής ποσότητας αφρού αλλά η άμεση απορρόφηση των συστατικών από τις οδοντικές επιφάνειες. Οι λιπαντικές ιδιότητες της ίδιας της οδοντόκρεμας θα συμβάλλουν στην αποφυγή φθοράς των δοντιών. Επίσης θεωρείται άσκοπη η τοποθέτηση οδοντόκρεμας κατά μήκος ολόκληρης της επιφάνειας της κεφαλής όπως διαφημίζεται διαχρονικά, με μια ποσότητα αντίστοιχης… ενός μπιζελιού να είναι αρκετή.


Τοποθετούμε την κεφαλή της οδοντόβουρτσας πάνω στα δόντια κατά μήκος της ουλοδοντικής σχισμής σε μια γωνία 45ο. Με μια ελαφρά πίεση στην κεφαλή αποσκοπούμε στην επαφή της οδοντόβουρτσας τόσο με τα δόντια όσο και με την άκρη των ούλων παράλληλα.


Ξεκινούμε από την εξωτερική-παρειακή οδοντική πλευρά με μικρές παλινδρομικές και όχι κάθετες κινήσεις, οι οποίες οπωσδήποτε πρέπει να είναι απαλές και να εκτείνονται το πολύ σε 2-3 δόντια. Μετά από μερικά δευτερόλεπτα συνεχίζουμε στα επόμενα γειτονικά δόντια μέχρι να ολοκληρώσουμε τον καθαρισμό όλων των δοντιών εξωτερικά.


Με τον ίδιο τρόπο προχωράμε στην γλωσσική-εσωτερική πλευρά των άνω και κάτω οπισθίων δοντιών.


Με κινήσεις από πίσω προς εμπρός και από πάνω προς τα κάτω, προχωράμε στον καθαρισμό των προσθίων δοντιών. Ιδιαίτερη προσοχή στην εσωτερική επιφάνεια των κάτω προσθίων δοντιών όπου η πέτρα συσσωρεύεται σε μεγάλο βαθμό.


Συνεχίζουμε με την μασητική επιφάνεια των δοντιών ομοίως με απαλές και μικρές παλινδρομικές κινήσεις. Δίνουμε βαρύτητα και στην πίσω πλευρά των τελευταίων γομφίων, περιοχή η οποία συνηθίζεται να καθαρίζεται ανεπαρκώς αρκετές φορές.


Αρκετά σημαντικό πρέπει να θεωρείται και το βούρτσισμα της επιφάνειας της γλώσσας για την απομάκρυνση του μικροβιακού φορτίου και των τροφικών υπολειμμάτων που προκαλούν κακοσμία.

Το βούρτσισμα ολοκληρώνεται με στοματικές πλύσεις με νερό. Δεν ξεπλένουμε δυνατά καθώς η οδοντόκρεμα απομακρύνεται εύκολα και δεν χρειάζεται περαιτέρω ερεθισμός των ούλων τα οποία σε περίπτωση ουλίτιδας θα έχουν ματώσει κατά το βουρτσισμα. Η χρήση στοματικού διαλύματος θα αποτελούσε το ιδανικό κλείσιμο του βουρτσίσματος των δοντιών.

Χρήσιμες συμβουλές

Αναμφίβολα η πρώτη συμβουλή που θα μπορούσε να δοθεί σε έναν ασθενή με μέτρια στοματική υγεία δεν είναι άλλη από το να αφήσει το βούρτσισμα να… μπει στην καθημερινότητα του! Μια απλή και καθόλου επίπονη διαδικασία ολίγων λεπτών η οποία θα βελτιώσει την ποιότητα της ζωής του ασθενή και θα τον γλυτώσει από μελλοντικά οδοντιατρικά προβλήματα.

Τα τουλάχιστον δύο βουρτσίσματα την ημέρα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν το ιδανικό σενάριο ενώ το βούρτσισμα το βράδυ πριν κοιμηθούμε να θεωρηθεί το πιο σημαντικό μιας και η παραγωγικότητα του σάλιου υποχωρεί με αποτέλεσμα το μικροβιακό φορτίο να έχει… ελεύθερο το πεδίο για να δράσει. Αποφύγετε να βουρτσίσετε αμέσως μετά από κάθε γεύμα καθώς ακόμα δεν έχουν δημιουργηθεί οι απαραίτητες χημικές ενώσεις για την… τερηδονοποίηση των δοντιών. Απεναντίας, προχωρήστε στο βούρτσισμα μετά το πέρας ενός μισαώρου.

Δεν ξεχνούμε να αλλάζουμε οδοντόβουρτσα κάθε τρίμηνο καθώς η συχνή χρήση οδηγεί σε φθορά της κορυφής των ινών και απόκλιση αυτών από την κεφαλή, φαινόμενα που μπορούν σχετικά εύκολα να τραυματίσουν τους μαλακούς ιστούς.

Ο συνδυασμός του βουρτσίσματος με την δράση οδοντικού νήματος και των στοματικών διαλυμάτων αποτελεί την καλύτερη δυνατή θεραπεία για τον ασθενή καθώς το πρώτο μπορεί να προσφέρει τον καθαρισμό περιοχών όπου οι ίνες της οδοντόβουρτσας αδυνατούν να εισέλθουν ενώ η υψηλή συγκέντρωση των διαλυμάτων σε σχέση με τις οδοντόκρεμες βοηθούν στην υγιεινή της στοματικής κοιλότητας. Παρατηρείται επομένως μια… αλληλοσυμπλήρωση των μέσων αυτών.

Το βούρτσισμα των δοντιών καταφέρνει να διατηρήσει σε έναν σταθερό και ικανοποιητικό βαθμό την υγεια των ούλων ωστόσο σε καμία περίπτωση δεν αντικαθιστά την δράση ενός βαθύ καθαρισμού (αποτρύγωσης) στον χώρο του οδοντιατρείου περίπου κάθε έξι μήνες. Η σωστή πρόληψη και η ορθή χρήση όλων των διαθέσιμων μέσων είναι αυτή που θα διασφαλίσει εν τέλει την υγεία του ασθενή και θα του χαρίσει ένα λαμπερό χαμόγελο!

 

 

 

 





Copyright LeoDent 2019. All rights reserved.